لوازم پیشرفت بومی و درونزای نظریه پردازی

یکی از مهم‌ترین دلایل سرعت کند پیشرفت درون‌زا و بومی کشور، ضعف پژوهشی است که طبیعتاً همین مسئله فرایند نظریه‌پردازی در همه حوزه‌های تمدن اسلامی ایرانی را با چالش مواجهه ساخته است. برای فهم این مسئله لازم است قدری در مورد معنای نظریه و نظریه‌پرداز و تفاوت این دو مفهوم کنکاش کنیم. معمولاً در کشور ما این دو مفهوم یکی دانسته می‌شوند و نظریه‌پرداز و کسی که نظریه‌ای را مطرح می‌کند را یکسان و معادل می‌انگارند. اما بایستی توجه داشت که صاحب نظریه با نظریه‌پرداز متفاوت است. صاحب نظریه کسی است که با مشاهده چندین پدیده بین آن‌ها ارتباط برقرار می‌کند و نظریه او نیز ممکن است شناخته شده و یا مسکوت بماند. اما نظریه‌پرداز کسی است که به اثبات یا ابطال یک نظریه می‌پردازد. به عنوان مثال زمانی که در سال ۱۹۱۵ میلادی انیشتین نظریه جدید گرانش موسوم به نسبیت عام را مطرح کرد از آنجا که با قانون گرانش نیوتونی مغایرت داشت، محافل علمی انگلیسی و آمریکایی آن را رد کردند. ولی دانشمندی انگلیسی به نام آرتور استنلی ادینگتون با سفر به برزیل و افریقا و اندازه‌گیری خمیدگی گرانشی عدسی نور ستاره به هنگام عبور از نزدیکی خورشید نظریه انیشتین را اثبات کرد و به نوعی نظریه‌پردازی وی باعث شناخته شدن انیشتین به عنوان بزرگ‌ترین دانشمند قرن بیستم شد. این مثال را از آن رو آوردم که اهمیت پژوهش و تحقیق را یادآور شوم. چه بسا نظریاتی مطرح شده و می‌شوند ولی از آنجا که در مورد آن‌ها نظریه‌پردازی نمی‌شود در حاشیه می‌مانند.

در مورد جهان اسلام هم همین آسیب و سهل‌انگاری تأثیرگذار بوده است؛ زیرا با وجود منابع نظری و علمی عظیم و گران‌قدری مانند قرآن کریم و احادیث نبوی و امامان معصوم (ع) و پایه‌های نظری ارزشمند و بی‌نظیری که در آن‌ها وجود دارد، مسلمانان به‌جز در موارد محدود و عمدتاً جنبه‌های عبادی آن‌ها به نظریه‌پردازی و تحقیق و پژوهش برای اثبات حقایق نظری و علمی موجود در این منابع اقدام نکرده‌اند. با این مقدمه روشن می‌شود که یکی از مهم‌ترین و اصلی‌ترین لوازم پیشرفت درون‌زا و بومی نظریه‌پردازی پیرامون نظریات موجود در بطن فرهنگ ایرانی اسلامی و نیز نظریات متفکران این فرهنگ است. مرکز مطالعات راهبردی تربیت اسلامی نیز اگر می‌خواهد به پیشرفت بومی و درون‌زای کشور کمک کند بایستی اولویت پژوهشی و تحقیقاتی خود را البته با محوریت نظریه‌پردازی پیرامون منابع نظری فرهنگ اسلامی و نیز نظریات امامین انقلاب اسلامی برجسته‌تر نماید.

*علی کرمی

کارشناس ارشد معاونت پژوهش و نشر مرکز مطالعات راهبردی تربیت اسلامی

کانون مرتبط مطلب: